Sonbahar

Karadeniz'in Hırçın Kıyısında Kayıp Bir Kuşağın Ağıdı

1990'ların sonu ve 2000'lerin başında Türkiye'nin siyasi ikliminde derin yaralar açan F-tipi cezaevleri ve "Hayata Dönüş" operasyonlarının ardından, yıllarını sosyalizm idealine vermiş genç bir adamın, Yusuf'un usulca ölüme yatışının hikayesidir Sonbahar. Yönetmen Özcan Alper, sadece dönemin politik enkazını resmetmekle kalmaz; Karadeniz'in hırçın doğasını, aralıksız yağan yağmurunu ve gri bulutlarını, devlete ve düzene yenik düşmüş bir bedenin içsel soğukluğuyla kusursuz bir biçimde bütünleştirir. Yusuf'un ciğerlerindeki hastalık (verem) ilerledikçe, Karadeniz’deki mevsim de ağır ağır sonbahardan kışa doğru evrilir. Doğa hırçınlaştıkça ve ağaçlar yapraklarını döktükçe Yusuf'un durumu da kötüleşir; doğanın bu amansız ritmi, aslında Yusuf'un kalan ömrünün sessiz bir kum saatidir. Hapishanede bedeni çürütülen, en güzel yılları elinden alınan Yusuf, on yıllık bir tutsaklığın ardından doğup büyüdüğü Çamlıhemşin topraklarına döndüğünde aslında yaşamak için değil, sadece çocukluğunu ve umutlarını usulca toprağa vermek için gelmiştir.

Film, mekanı salt bir arka plan olmaktan çıkararak Yusuf'un iç dünyasının bir yansımasına dönüştürür; evin içindeki o boğucu, loş ve klostrofobik atmosfer, dışarıdaki sonsuz, gri ve soğuk Karadeniz manzarasıyla amansız bir tezat oluşturur. Ölümün ilk evresi belki de gerçeğin alanından kopup ötekinin bakışına muhtaç hale gelmektir; nitekim ölüme gün sayan Yusuf'un, pavyonda çalışan Gürcü konsomatris Eka ile kurduğu yakınlık da aslında umut vadeden bir aşk hikayesi değil, iki yersiz yurtsuz ruhun dünyadaki o büyük eksikliklerini ve boşluklarını birbirleriyle kapatma çabasıdır. Aşk, öznenin eksik bir varlık olduğunu kabul etmesi ve öteki aracılığıyla hayata tutunma arzusudur ancak Sonbahar'da bu tutunma tamamen geleceksiz ve çaresizdir.

İkisi de farklı sistemlerin enkazı altında kalmıştır; Yusuf, bedeni devlet şiddetiyle tahrip edilmiş Türkiyeli bir sosyalist, Eka ise Sovyetlerin çöküşüyle sınırların ötesine savrulmuş hayatların trajik bir temsilidir. İskelede yan yana durup denize baktıkları o unutulmaz sahne, hem coğrafi bir sınırın hem de tükenmiş iki hayatın sessiz bir isyanı gibidir. Pavyondaki o ağır ve loş havada çalınan Hemşince ve Gürcüce ezgiler, Eka ile Yusuf'un arasındaki dramatik yakınlaşmayı tanımlarken, bir yandan da Eka'nın o kahredici sorusu filmin tam kalbine bir bıçak gibi saplanır: "Sen en güzel yıllarını sosyalizm için mi verdin?" Bu soru, bir ideal uğruna feda edilen hayatların, devlet şiddetiyle nasıl yarım bırakıldığının ve o yarım kalan hayatların artık hiçbir sevgiyle tamamlanamayacağının en saf, en acımasız özetidir.

Filmin son sahnesinde lapa lapa yağan kar, sonbaharın bitişini ve Yusuf'un da bu dünyadaki zamanının dolduğunu haber verirken, usulca kameraya yansıyan annesinin o yapayalnız halini görürüz. Yusuf'un film boyunca onarmaya çalıştığı ve sonunda o tükenmiş ciğerleriyle, tüm nefesiyle üflediği tulum, aslında onun hayata karşı çıkardığı son isyan sesi ve kendi sonsuzluğuna vedasıdır. Ayşenur Kolivar'ın sesiyle dağlarda yankılanan ağıt, tabutun içindeki Yusuf için değil, yaşanamayan ömürler, eksik kalan devrimler ve sessizce yok edilen bütün kayıp bir kuşak için yakılmış gibidir. Yönetmen Özcan Alper bizi basit bir melodramla baş başa bırakmaz; vicdanımızla, sistemin bireyi nasıl öğüttüğüyle ve o eksik kalan hayatların trajedisiyle yüzleştirir. Belki de Yusuf'un ve onun nezdinde tüm bir kuşağın o amansız direnişi, Samuel Beckett'ın kelimelerinde gizlidir: "Hep denedin, hep yenildin. Olsun, gene dene, gene yenil, daha iyi yenil."